බ්රිතාන්ය නැගෙනහිර ඉන්දියා සමාගම විසින් බ්රිතාන්යයන් ලංකාව ලෙස හැඳින්වූ ශ්රී ලංකාව යටත් කර ගැනීම ප්රංශ විප්ලවයේ (1792-1801) යුද්ධ සමයේදී සිදු විය. නෙදර්ලන්තය ප්රංශ පාලනයට නතු වූ පසු බ්රිතාන්යයන් ඉන්දියාවේ සිට ශ්රී ලංකාවට පැමිණීමට පටන් ගත්හ. ලන්දේසීන්, අඩමාන ප්රතිරෝධයකින් පසුව, 1796 දී දිවයින යටත් කර ගත්හ. බ්රිතාන්යයන් යටත් කර ගැනීම තාවකාලික යැයි සිතා දකුණු ඉන්දියාවේ මදුරාසියේ (චෙන්නායි) සිට දිවයින පාලනය කළහ. කෙසේ වෙතත්, ප්රංශය සමඟ ඇති වූ යුද්ධය ශ්රී ලංකාවේ උපායමාර්ගික වටිනාකම හෙළිදරව් කළ අතර, බ්රිතාන්යයන් එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස දිවයිනේ සිය ග්රහණය ස්ථිර කිරීමට තීරණය කළහ. 1802 දී ලංකාව ඔටුන්න හිමි යටත් විජිතයක් බවට පත් කරන ලද අතර, ප්රංශය සමඟ ඇති කරගත් Amiens ගිවිසුම මගින්, නාවික ලංකාව බ්රිතාන්ය සතු බව තහවුරු විය.
මහනුවර පාලනය
1796 දී ඔවුන් පැමිණ වැඩි කල් නොගොස්, බ්රිතාන්යයන් මහනුවර රජු සමඟ සබඳතා ගොඩනඟා ගත් අතර ලන්දේසීන් වෙනුවට රාජධානියේ ආරක්ෂකයින් ලෙස ගිවිසුමක් ඇති කර ගත්හ. ඔවුන් පරිපාලනය සංවිධානය කිරීමට පටන් ගත් විට, මහනුවර අඛණ්ඩව ස්වාධීන වීම ගැටළු මතු කරන බව බ්රිතාන්යයන්ට වැටහුණි: මහනුවර සමඟ මායිම විශාල වියදමක් දරා ආරක්ෂා කිරීමට සිදු විය. රේගු තනතුරු සහ දේශපාලන අනාරක්ෂිතභාවය හේතුවෙන් කඳුකරය සමඟ වෙළඳාමට බාධා ඇති විය. දිවයින මධ්යයේ මාර්ග ඉදිකළ හැකි නම් බටහිර සහ නැගෙනහිර අතර ගොඩබිම් සන්නිවේදනය වේගවත් වනු ඇති බව කලපනා කළේය. දේශපාලන ඒකාබද්ධතාවයේ වාසිය බ්රිතාන්යයන්ට පැහැදිලි වූ නමුත් උඩරට සියලු දෙනා පාහේ විදේශිකයන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස සැක පහළ කළහ.
1803 දී රාජධානිය අල්ලා ගැනීමට බ්රිතාන්යයන් දැරූ පළමු උත්සාහය අසාර්ථක විය. බ්රිතාන්ය හමුදා පරාජය කිරීමට ඔහු පිටුපසින් එක් වූ වංශාධිපතියන් අතර රජු ජනප්රිය විය. කෙසේ වෙතත්, පසුව, රාජධානිය තුළ වැඩෙන මතභේදයන් උඩරට කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට ඉංග්රීසින්ට අවස්ථාවක් ලබා දුන්නේය. රජු සමඟ සබඳතා නරක අතට හැරෙමින් තිබූ ප්රාදේශීය උඩරට ප්රධානීන්ගේ සහාය ඇතිව, 1815 දී රාජධානිය අත්පත් කර ගැනීමට ඉංග්රීසින් සමත් විය. අත්පත් කර ගැනීමෙන් ඉක්බිතිව බ්රිතාන්යයන් උඩරටට ඔවුන්ගේ වරප්රසාද සහ අයිතිවාසිකම් මෙන්ම චාරිත්රානුකූල නීති, ආයතන, ආගම ආරක්ෂා කිරීම සහතික කළහ. මුලදී, සාම්ප්රදායික රටා වලින් මහනුවර වෙනම පරිපාලනය කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, වංශවත් අයගේ සහ බෞද්ධ ඇදහිල්ලේ තත්ත්වය අඩු කිරීමේ ප්රවණතාවය නොවරදවාම ක්රියාත්මක විය. මෙය 1818 දී බ්රිතාන්ය පාලනයට එරෙහිව මහජන කැරැල්ලකට තුඩු දුන්නේය. එය මර්දනය කිරීමෙන් පසු උඩරට පළාත් රටේ සෙසු ප්රදේශ සමඟ ඒකාබද්ධ විය.
සමාජ හා පරිපාලන ප්රතිසංස්කරණ
සාම්ප්රදායික සිංහල ආයතන අවුල් කිරීමට අකැමැති වුවද ඉංග්රීසීන් ඉක්මනින් ප්රතිසංස්කරණ ක්රියාවලියක් ආරම්භ කළහ. ඔවුන් වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී. මූලික වශයෙන් නොගෙවූ ණයවල ප්රතිවිපාකයක් ලෙස පැවති ආයතනයක් (යාපනයේ එය කුල ක්රමයේ කොටසක් වුවද), අධිකරණ අධිකාරියේ ස්වදේශික නිලධාරීන් නිදහස් කර, මුදලින් වැටුප් ගෙවා, අනිවාර්ය සේවා සේවා කාලය ලිහිල් කළහ. කෘෂිකර්මාන්තයන් දිරිමත් කරන ලද අතර කුරුඳු, ගම්මිරිස්, උක්, කපු සහ කෝපි නිෂ්පාදනය දියුණු විය. අභ්යන්තර සන්නිවේදනය දිගු විය. යුරෝපීය ඉඩම් අයිතියට පනවා තිබූ සීමාවන් ඉවත් කරන ලද අතර, ක්රිස්තියානි මිෂනාරි ක්රියාකාරකම් තීව්ර විය.
බ්රිතාන්ය පාලනය යටතේ ඇති වූ මුල් වෙනස්කම් 1833 දී ක්රියාත්මක කරන ලද ප්රතිසංස්කරණ මාලාවක් මගින් ක්රමානුකූල කරන ලද අතර එය ලංකාවේ පසුකාලීන දේශපාලන හා ආර්ථික ව්යුහයට පදනම දැමීය. මුළු දිවයිනටම ඒකීය පරිපාලන හා අධිකරණ ක්රමයක් අනුගමනය කිරීමට පියවර ගත්හ. ප්රතිසංස්කරණ මගින් ආණ්ඩුකාරවරයාගේ අත්තනෝමතික බලතල අඩු කරන ලද අතර රජයේ කර්තව්යයේ හවුල් වීමට විධායක සහ ව්යවස්ථාදායක සභා පිහිටුවීය. ව්යවස්ථාදායක සභාවට නිල නොවන සාමාජිකයන් (රජයේ නිලධාරීන් නොවේ) ක්රමානුකූලව පත් කරන ලදී. ඉංග්රීසි භාෂාව රජයේ භාෂාව වූ අතර පාසල්වල ඉගැන්වීමේ මාධ්යය බවට පත් විය.
ධනේශ්වර කෘෂිකර්මාන්තයේ මතුවීම
බ්රිතාන්යයන් විසින් සියලුම රාජ්ය ඒකාධිකාරයන් අහෝසි කිරීම සහ අනිවාර්ය ශ්රම සේවය ඉවත් කිරීම මගින් ලංකා ආර්ථිකයට තිබූ සීමාවන් ඉවත් කරන ලදී. ඔවුන් ආර්ථිකයේ විමුක්තිය ද ප්රවර්ධනය කළ අතර එමඟින් නව ආර්ථික ව්යවසායන් ඇති විය. බ්රිතාන්ය කිරීටයට අයත් ඉඩම් වැවිලි කෘෂිකර්මාන්තය දිරිගැන්වීම සඳහා වගාකරුවන්ට ලාභදායි ලෙස විකුණා දැමූ අතර ව්යවසාය ලාභදායී විය. කෝපි වගාවන් විශේෂයෙන් ලාභදායී විය.
1830 සිට 19 වැනි සියවසේ මැද භාගය දක්වා කෝපි නිෂ්පාදනය ලංකාවේ ආර්ථික සංවර්ධනයට මූලික විය. කෝපි වගා කරන අක්කර ප්රමාණය පුළුල් වූ අතර කෝපි වගාකරුවන්ගේ අවශ්යතා සපුරාලීම සඳහා මාර්ග ඉදිකරන ලදී. වතුකරයේ ශ්රම හිඟයක් හේතුවෙන්, 1840 ගණන්වල පටන් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් විශාල වශයෙන් පැමිණියහ. කෙසේ වෙතත්, 1870 ගණන්වලදී කෝපි කොළ රෝගයකින් විනාශ විය. 1880 ගණන්වල වැවිලි බෝගයක් ලෙස තේ සමඟ අත්හදා බැලීම් වහාම සාර්ථක වූ අතර තේ කඳුකරයේ ඉහළ සහ පහළ බෑවුම්වල පැතිර ගියේය. ඒ කාලයේදීම රබර් සහ පොල් වැවිලි භෝග ලෙසද වගා කරන ලදී.
මෙම වර්ධනයන්ට ප්රතිචාර වශයෙන් අනුබද්ධ සේවාවන් ඉක්මනින්ම මතු විය. අපනයන වෙළඳාම වැඩිවීම නිසා කොළඹ වරාය ව්යාප්ත වීමටත්, දුම්රිය හා මාර්ග ඉදිකිරීමටත් හේතු විය. ලංකා ව්යවසායකයින් සඳහා අවස්ථා නිර්මාණය කරන ලද අතර ඉංග්රීසි උගත් අයට රැකියා පහසුවෙන් ලබා ගත හැකි විය.
ධනේශ්වර ව්යවසාය කෘෂිකාර්මික භාවිතයන් සහ උද්යාන විද්යාත්මක ක්රමවල වෙනස්කම් හඳුන්වා දුන් නමුත් මෙම වර්ධනයන් අවශ්යයෙන්ම නාගරික ප්රදේශවලට සහ වතුකරයට සීමා විය. රටේ සෙසු ප්රදේශ සාම්ප්රදායික ක්රම භාවිතා කරමින් යැපුම් ගොවිතැන දිගටම කරගෙන ගියේය. කෙසේ වෙතත්, මාර්ග සහ දුම්රිය ගම්මාන හුදකලා වීම අවම කිරීමට උපකාරී වූ අතර, වෙළඳාම වැඩි වීම නිසා ග්රාමීය ජනතාව ක්රමයෙන් මුදල් ආර්ථිකයට ඇද දැමීය.
ව්යවස්ථාවාදය සහ ජාතිකවාදය (c. 1900-48)
19 වැනි සියවසේ අගභාගය වන විට ලංකා සමාජයේ සමාජ, ආගමික සහ අධ්යාපනික පෙරමුණු තුළ ජාතිකවාදී හැඟීමක් පැතිර ගියේය. මේ අතර, බුද්ධාගමේ සහ හින්දු ආගමේ පුනර්ජීවන ව්යාපාර ක්රිස්තියානි ධර්මය සමඟ මිශ්ර නොකළ බටහිර අධ්යාපනය ලබා දීම සඳහා පාසල් පිහිටුවීමෙන් ඔවුන්ගේ ආයතන නවීකරණය කිරීමටත් ක්රිස්තියානි ආක්රමණයෙන් ආරක්ෂා වීමටත් උත්සාහ කළහ. මෙම කලබලකාරී වාතාවරණය 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ සමාජ හා දේශපාලන වෙනස්කම් සඳහා වේදිකාව සකස් කළේය.
ව්යවස්ථා ප්රතිසංස්කරණය
1900 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ජාතිකවාදී විඥානය ක්රමක්රමයෙන් දේශපාලන ක්ෂේත්රයට ව්යාප්ත විය. විධිමත් ලෙස උගත් ප්රජාවන් තුළ ප්රාදේශීය සහ වාර්ගික සංගම් පිහිටුවන ලද අතර, ඔවුන් ප්රතිසංස්කරණ සඳහා යෝජනා ඉදිරිපත් කිරීමට පටන් ගත්හ. විධායක ක්රමයට ලංකා සහභාගිත්වය, ව්යවස්ථාදායකයේ පුළුල් භෞමික නියෝජනයක් සහ නාමයෝජනා වෙනුවට තෝරා ගැනීමේ මූලධර්මය සම්මත කරන ලෙස ඔවුහු ඉල්ලා සිටියහ. මෙම ඉල්ලීම් පොදු මතවාදයක් සහ ප්රවේශයක් පෙන්නුම් කළ අතර යටත් විජිත ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ රාමුව තුළ ඉදිරියට යාමට ඇති ආශාව හෙළි කළේය.
ඉල්ලීම් සම්බන්ධීකරණය හෝ පීඩාකාරී නොවූ නිසා, අධිරාජ්ය රජය සාමාන්යයෙන් ඒවා නොසලකා හැරිය අතර, 1910 දී සම්මත කරන ලද ව්යවස්ථාමය ප්රතිසංස්කරණයන් විසින් පත් කරන ලද විධායකයක් සහ පත්කළ බහුතරයක් සහිත ව්යවස්ථාදායකයක් සහිත පැරණි ව්යුහය රඳවා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, තෝරා ගැනීමේ මූලධර්මය සීමිත පිළිගැනීමක් විය. ව්යවස්ථාදායක සභාවට එක් මන්ත්රීවරයෙකු තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා “උගත් ලංකා” මැතිවරණ කොට්ඨාශයක් පිහිටුවන ලදී. අනෙකුත් ලංකා සාමාජිකයින් වාර්ගික පදනමක් මත නම් කළ යුතු විය.
ජාතිකවාදී බලයේ වර්ධනය
පළමුවන ලෝක සංග්රාමයේදී (1914-18) 1915 සිවිල් කැලඹීම් සහ පසුව ඇති වූ දේශපාලන ප්රතිවිපාක මගින් බොහෝ දුරට පෙරළී ගිය ලංකාවේ ජාතිකවාදයේ බලවේග වේගවත් විය. මුලින් සුළු වාර්ගික කෝලාහලයක් ඇති වූ විට ප්රමුඛ පෙළේ සිංහල නායකයින් බ්රිතාන්ය විසින් අත්අඩංගුවට ගැනීම පුලුල්ව පැතිරුනු විරෝධයක් ඇති කළේය. ජාතිකවාදී දෘෂ්ටිකෝණයක් ප්රකාශ කිරීමට පොදු වේදිකාවක අවශ්යතාවය දැනෙන සියලුම ප්රජාවන්ගේ නායකයෝ 1919 දී සිංහල හා දෙමළ සංවිධාන ඒකාබද්ධ කළ ලංකා ජාතික කොංග්රසය පිහිටුවීමට එක් වූහ. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා ප්රතිසංස්කරණ සඳහා වූ යෝජනා මාලාවක, කොන්ග්රසය ව්යවස්ථාදායකයේ තේරී පත් වූ බහුතරය, අයවැය පාලනය සහ විධායක බලය අර්ධ වශයෙන් පාලනය කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.
1920 දී ශ්රීමත් විලියම් මැනිං ආණ්ඩුකාරවරයා යටතේ නව ව්යවස්ථාවක් ප්රකාශයට පත් කරන ලද අතර 1924 දී එය ජාතිකවාදී ඉල්ලීම් තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා වෙනස් කරන ලදී. සංශෝධිත ලේඛනය ව්යවස්ථාදායකයේ තේරී පත් වූ බහුතරයක්, භෞමික වශයෙන් තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් සංඛ්යාව වැඩි කිරීම සහ වාර්ගික නියෝජිතයින් තෝරා පත් කර ගැනීම සඳහා සපයන ලදී. මේ අනුව ලංකාව නියෝජිත රජයක් ලබා ගත්තේය. නිල නොවන සහ නිල සාමාජිකයින් තිදෙනෙකුගෙන් සමන්විත ව්යවස්ථාදායකයේ මූල්ය කමිටුවක් ද පිහිටුවන ලදී. අයවැය විමර්ශනය කිරීමට කමිටුවට බලය තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, බ්රිතාන්ය ආණ්ඩුකාරවරයා සහ නිල විධායක සභාව යටතේ පැවති විධායක ක්රමය තුළ විශාල සහනයක් ලබා දී නොමැත.
ජාතිකවාදීන්ට වැඩි බලයක් ලබා දීම ඔවුන් අතර පළමු බෙදීම් ඇති කළේය. සිංහල නායකයින්ට වාර්ගික නියෝජනය නැති කර භෞමික නියෝජනය විශ්වීය කිරීමට අවශ්ය වූ අතර, සුළු ජාතීන් තම ප්රජාවන්ට බලය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා එය රඳවා තබා ගැනීම අරමුණු කර ගත්හ. සුළු ජාතීන් තමන්ගේම සංවිධාන පිහිටුවා ගැනීම සඳහා කොන්ග්රසයෙන් කැඩී ගියේය.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා ප්රතිසංස්කරණ පරීක්ෂා කිරීම සඳහා පත් කරන ලද කොමිෂන් සභාවක නිර්දේශ මත 1931 දී සකස් කරන ලද නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක්, ලංකා නායකයින්ට දේශපාලන බලය ක්රියාත්මක කිරීමට සහ අවසානයේ ස්වයං පාලනයක් සඳහා රජයේ අත්දැකීම් ලබා ගැනීමට අවස්ථාව ලබා දුන්නේය. එය ව්යවස්ථාදායක සහ විධායක කාර්යයන් දෙකම සහිත රාජ්ය මන්ත්රණ සභාවක් සඳහා විධිවිධාන සැලසීය. භෞමික වශයෙන් තේරී පත් වූ සාමාජිකයින්ගෙන් අතිමහත් බහුතරයක් සිටින ව්යවස්ථාදායක සභාවක් වීමට අමතරව, රාජ්ය මන්ත්රණ සභාව විධායක කටයුතු සඳහා කමිටු හතකට බෙදා ඇති අතර, ඒ සෑම එකක්ම තමන්ගේම සභාපතිවරුන් තෝරා පත් කර ගන්නා ලදී. සභාවේ කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීමටත් වාර්ෂික අයවැයක් ඉදිරිපත් කිරීමටත් මෙම සභාපතිවරු හෙවත් ඇමැතිවරු ඇමැති මණ්ඩලයක් පිහිටුවා ගත්හ. වසර 15කට වැඩි කාලයක් ක්රියාත්මක වූ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සර්වජන ඡන්ද බලය ද ප්රදානය කරන ලද අතර එමඟින් සමස්ත ලංකාවාසීන් ප්රජාතන්ත්රවාදී දේශපාලන ක්රියාවලියට ගෙන එනු ලැබීය.
සමාජ හා සංස්කෘතික වෙනස්කම්
අධ්යාපනයේ දියුණුව සහ ව්යාප්තිය සමාජ කණ්ඩායම් අතර සබඳතාවල වෙනස්කම් ඇතුළුව සමාජයේ වෙනස්කම් ඇති කළේය. ප්රමුඛ කුලවල ඉහළ කොටස් නව වර්ධනයන් ප්රයෝජනයට ගනිමින් තම තනතුරු ශක්තිමත් කර ගත්හ. සාම්ප්රදායිකව පහත් තත්ත්වයේ සිටින කුලයන් ද කුල ක්රමය තුළ ආතතීන් ඇති කරමින් ඉහළට යාමට මෙම අවස්ථා භාවිතා කළහ. ඉංග්රීසි භාෂාව පිළිබඳ ප්රවීණයන් වූ ධනවාදී ව්යවසායකයන්ගේ සහ වෘත්තිකයන්ගේ ප්රජාවක් කුල සීමා ඉක්මවා ගිය නව පන්තියක් ලෙස මතු විය. සාමාන්යයෙන් “මධ්යම පන්තිය” ලෙස හඳුන්වනු ලබන මෙම කණ්ඩායම 20 වන සහ 21 වන සියවස්වල බොහෝ දේශපාලන හා සමාජ ව්යාපාරවල නායකයින් බිහි කළේය.
1915 සිට සමාජ විපර්යාසයට අන්තර් වාර්ගික එදිරිවාදිකම් තීව්ර වීම ද ඇතුළත් විය. 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ ඇති වූ ගැටුම්වලට සාපේක්ෂව කුඩා ජන කණ්ඩායම් සම්බන්ධ වුවද, මෙම ගැටුම් පරිමාණයෙන් හා ගම්යතාවයෙන් ක්රමානුකූලව වර්ධනය වන ප්රවණතාවක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර වැඩෙන අවිශ්වාසය සහ අන්යෝන්ය ප්රතිවිරෝධය 1936 දී රාජ්ය මන්ත්රණ සභාවේ සම්පූර්ණයෙන්ම සිංහල මන්ත්රීවරුන්ගෙන් සමන්විත අමාත්ය මණ්ඩලයක් පිහිටුවීමෙන් පිළිබිඹු විය.
ඩොමීනියන් තත්ත්වය
දෙවන ලෝක සංග්රාමයේදී (1939-45) බ්රිතාන්ය ප්රයත්නයන් සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරමින් තිරය පිටුපස පීඩනය යෙදූ ලංකා ජාතිකවාදී නායකයින්ට ප්රතිචාර වශයෙන්, බ්රිතාන්යයන් 1944 දී ලංකාව සඳහා නව ව්යවස්ථාවක් සකස් කිරීම සඳහා සෝල්බරි කොමිසම පත් කරන ලදී. සෝල්බරි ව්යවස්ථාව යටත් විජිතයට අභ්යන්තර ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන් නමුත් ආරක්ෂාව සහ විදේශ කටයුතු සම්බන්ධයෙන් යම් අධිරාජ්ය ආරක්ෂාවක් රඳවා ගත්තේය. 1947 දී ලංකා නිදහස් පනත යටත් විජිතයට ආධිපත්ය තත්ත්වය ලබා දුන් අතර, එමඟින් බ්රිතාන්ය කිරීටයට පක්ෂපාතීව ස්වයං පාලන ආයතනයක් ලෙස ලංකාව පිළිගනු ලැබීය.
1947 අගෝස්තු මාසයේදී එහි නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ දක්වා ඇති පාර්ලිමේන්තුව සඳහා ලංකාව ඩොමීනියන් තත්ත්වය අත්පත් කර ගැනීමෙන් ටික කලකට පසු මැතිවරණය පැවැත්වීය. ජාතිකවාදී සහ වාර්ගික පක්ෂ ගණනාවක සන්ධානයක් වන එක්සත් ජාතික පක්ෂය (එජාප) බහුතරයක් දිනා ගත්තේය; එය දොන් ස්ටීවන් සේනානායක අගමැති ලෙස තෝරා ගත් අතර විධිමත් හා ගතානුගතික ප්රගතිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය. එක්සත් ජාතික පක්ෂය ආධිපත්යය දැරුවේ යටත් විජිත යුගයේ ඉංග්රීසි උගත් නායකයින් වන අතර, ඔවුන් දිවයිනේ ස්ථාපිත කර තිබූ බ්රිතාන්ය පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදය ගැන හුරුපුරුදු වූ අතර එයට ලංකාවේ සියලුම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල පුද්ගලයින් ඇතුළත් විය. එහි සාමාජිකයන් ලංකා ජාතිකවාදය, පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ නිදහස් ව්යවසාය හරහා ක්රමානුකූලව ආර්ථික ප්රගතිය යන පොදු පරමාදර්ශවලින් බැඳී සිටියහ.
තේ සහ රබර් පුළුල් ප්රාග්ධන ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගත් අතර මහා පරිමාණ කර්මාන්තවල වර්ධනය ස්ථිර ශ්රම බලකායක් සඳහා ඉල්ලුමක් ඇති කළේය. ඉන්දියානු ශ්රමිකයන් වතුකරයේ පදිංචි කිරීමට පියවර ගන්නා ලදී
ස්වාධීන ලංකාව (1948–71)
ලංකාවේ ආධිපත්යය සඳහා සැබෑ නිදහස ලැබුණේ 1947 ව්යවස්ථාව බලාත්මක වූ 1948 පෙබරවාරි 4 වැනිදාය. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මගින් මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වූ නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලයක් සහ සෙනෙට් සභාවක් සහිත ද්වි-මණ්ඩල ව්යවස්ථාදායකයක් සඳහා විධිවිධාන සලසා ඇත. එය නියෝජිත මන්ත්රී මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් විසින් අර්ධ වශයෙන් නම් කරන ලද සහ අර්ධ වශයෙන් වක්රව තේරී පත් විය. ව්යවස්ථාදායකයේ විශාලතම දේශපාලන කණ්ඩායමෙන් තෝරාගත් අගමැතිවරයෙකු සහ ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලය විධායක කාර්යයන් සඳහා සාමූහික වගකීම දැරීය. ආණ්ඩුකාරවරයා, රාජ්ය නායකයා ලෙස බ්රිතාන්ය රජතුමා නියෝජනය කළේය. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ආමන්ත්රණය කිරීමට අපොහොසත් වූ කාරණාවලදී, එක්සත් රාජධානියේ සම්මුතීන් නිරීක්ෂණය කරන ලදී.
එක්සත් ජාතික පක්ෂයට ව්යවස්ථාදායකයේ සැලකිය යුතු බහුතර බලයක් තිබූ අතර එය ආණ්ඩු කරන විට සහයෝගය ලබා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත් දේශපාලන ව්යුහයේ මූලික දුර්වලතා කිහිපයක් තිබුණි. ආන්ඩුව නියෝජනය කරන ලද සම්මුතිය වැලඳ ගත්තේ ජනගහනයෙන් කුඩා කොටසක් පමණි – ව්යුහය පදනම් වූ වටිනාකම් බෙදාගත් ඉංග්රීසි උගත් බටහිර ප්රභූ කණ්ඩායම්. සිංහල-දෙමළ අධ්යාපනය ලැබූ නිවැසියන් සහ පාසල් නොලබන පුරවැසියන් විශාල පිරිසකට මෙම සාරධර්ම අනදාල සහ තේරුම්ගත නොහැකි ලෙස පෙනී ගියේය. ආගම, භාෂාව සහ කලාව තුළ මූර්තිමත් වූ දේශීය සංස්කෘතිය අඛණ්ඩව නොසලකා හැරීම පාලක ප්රභූව පාලිතයන්ගෙන් වෙන් කරන බොක්කක් නිර්මාණය කළේය. නොවැළැක්විය හැකි පරිදි, දේශීය වටිනාකම් ජය ගැනීම සඳහා සාම්ප්රදායික සහ පුනර්ජීවන ව්යාපාර පැන නැගුනි.
දිවයිනේ අපනයන නිෂ්පාදන තුන වන තේ, රබර් සහ පොල් – විදේශ විනිමය ඉපැයීම්වලින් සියයට 90 ක් පමණ සපයන ලෝක වෙලඳපොලවල හොඳින් ක්රියාත්මක විය. එසේ වුවද රට ආර්ථික දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දීමට පටන් ගත්තේය. ශීඝ්රයෙන් වැඩි වන ජනගහනය සහ පාරිභෝගික භාණ්ඩ නොමිලේ ආනයනය කිරීම විදේශ වෙළඳාමෙන් ලැබෙන ඉපැයීම් වෙත වේගයෙන් කෑවේය. ලංකාවේ රබර් සහ තේවල මිල පහත වැටීම සහ ආනයනික ආහාරවල මිල ඉහළ යාම උග්ර විදේශ විනිමය ගැටලුවට එකතු විය. මීට අමතරව, පුළුල් වූ පාසල් පද්ධතිය රැකියා සොයා ගැනීමට නොහැකි උගත් පුද්ගලයින් විශාල සංඛ්යාවක් බිහි කළේය.
එස්.ඩබ්ලිව්.ආර්.ඩී. බණ්ඩාරනායක
දේශපාලන හා ආර්ථික අසහනයේ විවිධ සාධක 1955 න් පසු එක්තැන් වූ අතර නව සිංහල ජාතිකවාදයක් මුදා හරින ලදී. 1956 මැතිවරණයේදී එජාපය පරාජයට පත් වූ අතර බණ්ඩාරනායකගේ ශ්රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය (ශ්රීලනිප) බලයට පත් විය. නව රජය වහාම දේශපාලන ව්යුහය වෙනස් කිරීමට පියවර ගත්තේය. සිංහල පමණක් පනත් කෙටුම්පත මගින් සිංහල භාෂාව එකම රාජ්ය භාෂාව බවට පත් කළ අතර, එය බුද්ධාගමට සහ සිංහල සංස්කෘතියට රාජ්ය අනුග්රහය ලබා දීමට කටයුතු කළේය. එය ආර්ථික සංවර්ධනයේ සහ ආර්ථික සමානාත්මතාවය ඇති කිරීමෙහිලා රාජ්යයට බලගතු භූමිකාවක් ලබා දුන් සමාජවාදයේ ස්වරූපයකට නව ජාතිකවාදය විවාහ කළේය.
සිංහල ජාතිකවාදී සමය දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ සමයක් ද විය. ෆෙඩරල් පක්ෂය යටතේ කටුක විපක්ෂයක් ගෙන ගිය දෙමළ ජනයා භාෂා ප්රතිපත්තිය විසින් ඈත් කළේය. අධ්යාපනික ප්රතිපත්ති කුඩා නමුත් බලගතු ක්රිස්තියානි ප්රජාව කෝපයට පත් කළේය. බෞද්ධ සහ අනෙකුත් සංස්කෘතික පිළිවෙත් ප්රතිසංස්කරණය කිරීම සිංහල ප්රජාව තුළ විවිධ පාර්ශවයන්ගේ සිත් රිදවීමට හේතු විය.
සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක
1959 සැප්තැම්බරයේදී බණ්ඩාරනායක ඝාතනයට ලක් වූ අතර ජාතිකවාදී ව්යාපාරය පසුබෑමකට ලක් වූ අතර නායකයකුගේ අවශ්යතාවයෙන් පසුබෑමට ලක් විය. දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පසු, ඔහුගේ වැන්දඹුව වූ සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක ශ්රීලනිපයේ කොටස් එකතු කිරීමට පෙළඹවූවාය. 1960 දී ඇය රජයක් පිහිටුවා ගත් අතර, එමඟින් අගමැති ධුරය දැරූ ලොව පළමු කාන්තාව බවට පත්විය. සිංහල ජාතිකත්වයේ වැඩපිළිවෙල අඛණ්ඩව ඉදිරියට ගෙන යමින් ඇය දේශීය කර්මාන්ත පෝෂණය හා ආරක්ෂා කිරීම සහ රාජ්ය අංශය පුළුල් කිරීමේ ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කළාය. රටේ අධ්යාපන ක්රමය තුළ ක්රිස්තියානි දූත මණ්ඩලවල ප්රමුඛත්වය අඩු කරන ලෙස බෞද්ධ ප්රජාවෙන් එල්ල වූ බලපෑම්වලට ප්රතිචාර වශයෙන්, බොහෝ පෞද්ගලික පාසල් ජනසතු කරන ලද අතර, ඉතිරිව තිබූ පෞද්ගලික පාසල් සඳහා රාජ්ය සහනාධාර දීම අත්හිටුවන ලදී.
1965 වන විට සිංහල ජාතිකවාදයේ රැල්ල පහව යන්නට විය. දේශපාලන ප්රශ්න ලෙස භාෂාව සහ ආගම එතරම් වැදගත් නොවීය. ආර්ථික අර්බුදයක් – වැඩිවන විරැකියාව, ජීවන වියදම ඉහළ යාම, පාරිභෝගික භාණ්ඩවල උග්ර හිඟය සහ කර්මාන්තයේ රාජ්ය ව්යවසායයේ අසාර්ථකත්වය සහ නිසා ජනතාව එජාපය දෙස ආපසු හැරී බැලීමට සැලැස්වීය. මෙම පක්ෂය සුළු ජාතීන්ගේ සහයෝගය ලබා ගත් අතර, 1965 දී එය ඩඩ්ලි ෂෙල්ටන් සේනානායක යටතේ නැවත බලයට පත් වූ අතර, ඔහු දොන් ස්ටීවන් සේනානායකගේ පුත්රයාය. ඔහුගේ පියාගේ අභාවයෙන් පසුව (1952-53) අගමැති ලෙස කටයුතු කර ඇති අතර කෙටි කලකට 1960 දී සේනානායකගේ රජය වසර පහක නිල කාලයක් භුක්ති වින්ද අතර, එම කාලය තුළ එය පුද්ගලික ව්යවසාය දිරිමත් කළ අතර කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතාව පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කළේය. මෙම පියවර, මධ්යස්ථ සාර්ථකත්වයක් ඇති අතරම, උද්ධමනය ඇති කිරීමට සහ සමාජ අසමානතාවය වැඩි කිරීමට ද නැඹුරු විය. ශ්රීලනිපය මාක්ස්වාදී පක්ෂ සමඟ සන්ධානගත වී ආර්ථිකයේ රාජ්ය පාලනය වැඩි කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි රජයට එරෙහිව ව්යාපාරයක් ගෙන ගියේය. 1970 දී මෙම හවුල අතිවිශිෂ්ට ජයග්රහණයක් ලැබූ අතර සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මැතිනිය නැවතත් අගමැති වූවාය.
බණ්ඩාරනායක රජය පුද්ගලික ව්යවසාය සීමා කරන ප්රතිසංස්කරණ ක්රියාත්මක කළ අතර විවිධ පෞද්ගලික කර්මාන්ත සහ විදේශයන්ට අයත් වැවිලි මෙන්ම තොග හා බෙදා හැරීමේ වෙළඳාමෙන් විශාල කොටසක් වැළඳ ගැනීම සඳහා ජනසතු කිරීම පුළුල් කළේය. සමාජ අසමානතාවය අවම කිරීම අරමුණු කරගත් ක්රියාමාර්ග පනවන ලද අතර ඉඩම් ප්රතිසංස්කරණ පිළිබඳ අභිලාෂකාමී වැඩසටහනක් ක්රියාත්මක කරන ලදී. මෙම ප්රතිසංස්කරණ මගින් වරප්රසාද නොලත් අතිමහත් බහුතරයකට ප්රතිලාභ ලැබුණද, වැඩිවන වෙලඳ හිඟය වැනි මූලික ආර්ථික ප්රශ්න විසඳීමට ඒවා කිසිවක් නොකළේය. රැඩිකල් වෙනස්කම් සඳහා නොඉවසිලිමත් වූ උගත් තරුණයින් කලකිරීමට පත් විය. 1971 දී අසාර්ථක සන්නද්ධ කැරැල්ලක් දියත් කළ විප්ලවවාදී තරුණ කණ්ඩායමක් වන මහජන විමුක්ති පෙරමුණ (ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ; JVP) විසින් ඔවුන්ගේ අතෘප්තිය බලමුලු ගන්වන ලදී.
ශ්රී ලංකා ජනරජය
1972 දී ප්රකාශයට පත් කරන ලද නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවකින්, බ්රිතාන්ය පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය සමඟ එහි සම්බන්ධය පවත්වා ගනිමින්, ලංකාව ශ්රී ලංකා ජනරජය බවට පත් විය. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව ද්විමණ්ඩල ව්යවස්ථාදායකය ඒකමණ්ඩලයක් බවට වෙනස් කර ආණ්ඩුකාර ජනරාල් (බ්රිතාන්ය කිරුළේ දිගුවක් වූ) වෙනුවට ජනාධිපතිවරයෙකු රාජ්ය නායකයෙකු ලෙස පත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ඵලදායි විධායක බලය, අගමැති සහ කැබිනට් මණ්ඩලය සතුව පැවති අතර, නව ඒකමතික ව්යවස්ථාදායකයේ නීති සම්පාදන බලතල මත පැවති සියලු සීමා ඉවත් කරන ලදී. බුද්ධාගමට “ප්රමුඛස්ථානය” ලබා දුන් අතර සිංහල භාෂාව නැවතත් රාජ්ය භාෂාව ලෙස පිළිගැනිණි.
ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික පරිහානිය දිගටම පවතින විට, රාජ්යය සතු වූ දැවැන්ත ආර්ථික බලය බලයේ සිටි පක්ෂයට අනුග්රහය, ඥාති සංග්රහය සහ දූෂණය සඳහා අවස්ථාව ලබා දුන්නේය. 1977 වන විට විරැකියාව සියයට 15 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබුණි. එම වසරේ ජූලි මාසයේදී අගමැති ධුරයට පත් වූ ජේ.ආර්. ජයවර්ධනගේ නායකත්වයෙන් ප්රතිසංවිධානය වූ එජාපයකින් ශ්රීලනිපය පරාජයට පත් විය.
ජයවර්ධන ආන්ඩුව පෞද්ගලික අංශය පුනර්ජීවනය කිරීම සහ විදේශ ප්රාග්ධනය ආකර්ශනය කිරීම මගින් ආර්ථිකයේ රාජ්ය පාලනය සඳහා වූ ප්රවණතා ආපසු හැරවීමට උත්සාහ කළේය. 1978 දී ප්රකාශයට පත් කරන ලද නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් ලිවීමට ද එය සූදානම් විය, එය ශ්රී ලංකා ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජවාදී ජනරජය ලෙස නම් කර ජනාධිපතිවරයා රාජ්ය නායකයා ලෙස රැඳී සිටින නමුත් රජයේ ප්රධානියා ලෙස නව විධායක බලය ලබා දෙන ක්රමයක් හඳුන්වා දුන්නේය. සිංහල සහ දෙමළ ජාතික භාෂාවන් ලෙස පිළිගනු ලැබුවද රාජ්ය භාෂාව සිංහල භාෂාව විය යුතුය. 1978 නව ව්යවස්ථාව යටතේ පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස ජයවර්ධන තේරී පත් වූ අතර එජාපයේ රණසිංහ ප්රේමදාස ද අගමැති විය.
සිවිල් යුද්ධය
කෙසේ වෙතත්, 1980 දශකයේ දී දෙමළ සුළුතරය නියෝජනය කරන කණ්ඩායම් සංවිධානාත්මක කැරැල්ලක් කරා ගමන් කිරීමත් සමඟ දේශපාලන නොසන්සුන්තාව උත්සන්න විය. ද්රවිඩ කඳවුරු දිවයිනේ උතුරු හා නැඟෙනහිර ප්රදේශයන්හි කැලෑබද ප්රදේශවල සහ වැඩි වැඩියෙන් ඉන්දියාවේ තමිල්නාඩු ප්රාන්තයේ දකුණු දිස්ත්රික්කවල දෙමළ කණ්ඩායම්වලට නිල සහ නොනිල සහාය ලැබුණි. දෙමළ ඊළාම් විමුක්ති කොටි (එල්ටීටීඊ), දෙමළ කොටි ලෙසින් ද ජනප්රිය වූ අතර මෙයින් ප්රබලම කණ්ඩායම ඔවුන් වූ නමුත් සමහර විට එකිනෙකාට සතුරු වූ වෙනත් තරඟකාරී කණ්ඩායම් ද විය.
ශ්රී ලංකා ආන්ඩුව නොසන්සුන්තාවයට ප්රතිචාර දැක්වූයේ උතුරට සහ නැගෙනහිරට හමුදා යෙදවීමෙනි. නමුත් කැරැල්ල පුපුරා යාම වාර්ගික හැඟීම් අවුස්සන ලද අතර 1983 ජූලි මාසයේදී කොළඹ සහ වෙනත් තැන්වල විස්තීර්ණ සංවිධානාත්මක දෙමල විරෝධී කැරලි ඇති විය. සිංහල මැර කල්ලි ක්රමානුකූලව දෙමළ ජනයාට පහර දී දෙමළ දේපළ විනාශ කළ අතර, කෝලාහල නිසා දමිල ජනතාව දිවයින තුළ සරණාගතයින් වූ අතර ශ්රී ලංකාවෙන් තමිල්නාඩුවට ද යාමට සිදු විය.
සාම ගිවිසුම සහ අසමගිය
JVP විසින් සිංහල සටන්කාමීත්වයේ සමකාලීන පුනර්ජීවනයකට මුහුණ දෙමින් සිටි ජයවර්ධන ආන්ඩුව, ඉන්දීය ආන්ඩුවේ මුලපිරීම් වලට පිලිගැනීමක් විය. දිගුකාලීන සාකච්ඡා වලින් පසුව, 1987 ජූලි 29 වන දින ඉන්දියාව සහ ශ්රී ලංකාව අතර අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමක් මගින්, එක්සත් ශ්රී ලංකාවක් තුළ දෙමළ ජනයාට වයඹ දිග ස්වයං පාලන ඒකාබද්ධ පළාතක් පිරිනැමිණි. පසුව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධනය මගින් දෙමළ භාෂාව රාජ්ය භාෂාවක් (සිංහල භාෂාව සමඟ) ලෙස පිළිගනු ලැබිණි. මේ අතර, ගිවිසුමේ කොන්දේසි බලාත්මක කිරීම සඳහා ඉන්දියානු සාම සාධක හමුදාවක් (IPKF) හඳුන්වා දීමට ගිවිසුම මගින් සලසා ඇත. කෙසේ වෙතත්, ශ්රී ලංකා රජය, එල්ටීටීඊය සහ අයිපීකේඑෆ් ගිවිසුම ක්රියාත්මක කිරීම සම්බන්ධයෙන් එකඟ නොවූ අතර, එල්ටීටීඊය යළි සිය ක්රියාදාමය ආරම්භ කළේය.
1989 ජනවාරි මාසයේදී ජයවර්ධන විශ්රාම ගිය අතර, 1988 දෙසැම්බර් මැතිවරණයෙන් සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක පරාජය කළ ප්රේමදාස ඔහුගෙන් පසුව පත් විය. ප්රේමදාස 1990 මාර්තු මාසයේදී අවසන් කරන ලද IPKF ඉවත් කර ගැනීමට සාකච්ඡා කළ අතර දෙමළ කැරැල්ලට එරෙහි සටන ශ්රී ලංකා හමුදාව විසින් භාර ගන්නා ලදී. 1993 මැයි 01 වැනිදා මරාගෙන මැරෙන බෝම්බකරුවකු විසින් ප්රේමදාස ඝාතනය කරන ලද අතර ඔහු එල්.ටී.ටී.ඊ.යට සම්බන්ධ බව කියනු ලැබේ. වැඩ බලන ජනාධිපතිවරයා ලෙස අගමැති ඩිංගිරි බණ්ඩා විජේතුංග පත් කරන ලදී. 1994 දී චන්ද්රිකා කුමාරතුංග මහත්මිය එස්.ඩබ්ලිව්.ආර්.ඩී. සහ සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක, රටේ පළමු කාන්තා ජනාධිපතිනිය බවට පත් විය. කැරලිකාර ක්රියාකාරකම් අඛණ්ඩව සිදු වූ අතර 1999 දී එල්ටීටීඊයට චෝදනා එල්ල වූ ඝාතන තැතකින් කුමාරතුංග තුවාල ලැබීය. ඇය එම වසරේ පසුව නැවත තේරී පත් විය. 2002 දී යුද්ධයෙන් හෙම්බත් වූ එල්ටීටීඊය සහ රජය අතර සුවිශේෂී සටන් විරාමයක් ගැන සාකච්ඡා විය. කෙසේ වෙතත්, වසර කිහිපයක් ඇතුළත, ප්රචණ්ඩත්වය නැවත ආරම්භ වූ අතර, සටන් විරාමය පාහේ විසුරුවා හරින ලදී.
21 වන සියවසේ මුල් භාගයේ පැවති දේශපාලන නොසන්සුන්තාවය සමඟ අරගල කිරීමට අමතරව, ශ්රී ලංකාව දැවැන්ත ස්වභාවික ව්යසනයකින් කම්පා විය. 2004 දෙසැම්බරයේදී ඉන්දුනීසියාවට ආසන්න ඉන්දියන් සාගරයේ කේන්ද්රගත වූ භූමිකම්පාවකින් ඇති වූ විශාල සුනාමියකින් දිවයිනට පහර දෙන ලදී. රැල්ලෙන් මිනිසුන් දස දහස් ගණනක් මිය ගිය අතර රටේ උතුරු, නැගෙනහිර සහ දකුණු වෙරළබඩ ප්රදේශවලට දැඩි ලෙස හානි සිදු විය. නැඟෙනහිර සහ දකුණු කලාපවල ප්රකෘතිමත් වීම ස්ථාවරව පැවති නමුත් උතුරේ පවතින ගැටුම් හේතුවෙන් එහි ප්රකෘතිය මන්දගාමී විය.
යුද්ධයේ අවසානය
මේ අතර, 2005 දී එල්ටීටීඊයට එරෙහි ඔහුගේ දැඩි ස්ථාවරය සඳහා ප්රසිද්ධියට පත් වූ මහින්ද රාජපක්ෂ, පෙර වසරේ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් ව්යවස්ථාදායකයින් විශාල සංඛ්යාවක් ලබා ගත් එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානය (එජනිස) නම් පක්ෂවල පුළුල් සන්ධානයක ප්රධානියා ලෙස ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය. දෙමළ කැරලිකරුවන් සහ රජය අතර ගැටුම උග්ර වූ අතර 2006 දී යුරෝපා සංගමය විසින් එල්ටීටීඊ සංවිධානය ත්රස්ත සංවිධානයක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. 2008 ජනවාරි මාසයේදී රජය 2002 සටන් විරාම ගිවිසුම නිල වශයෙන් අත්හැර දැමූ අතර සටන් උත්සන්න විය. ඊළඟ මාස කිහිපය තුළ රජය එල්ටීටීඊයේ ප්රධාන බලකොටු අල්ලා ගත්තේය. එල්ටීටීඊයේ පරිපාලන මධ්යස්ථානය වූ කිලිනොච්චි නගරය 2009 ජනවාරි මාසයේදී රජයේ පාලනයට නතු විය. අප්රේල් අග වන විට ඊසාන දිග වෙරළ තීරයේ කැරලිකරුවන්ගේ නටබුන් කොටුකර ගනිමින් රජයේ හමුදා කොටි පාලන ප්රදේශයට ඔවුන්ගේ ඉදිරි ගමන දිගටම කරගෙන ගියහ. හමුදාව මැයි මැද භාගයේදී අවසන් ප්රහාරයක් දියත් කළ අතර කැරලිකරුවන්ගේ අවසාන බලකොටුව අත්පත් කර ගැනීමට සහ අත්පත් කර ගැනීමට සමත් විය. එල්ටීටීඊයේ නායකයින් (නිර්මාතෘ වේලුපිල්ලේ ප්රභාකරන් ද ඇතුළුව) මෙහෙයුමේදී මිය ගිය අතර, එල්ටීටීඊය සංවිධානයක් ලෙස පැවතීම ඵලදායි ලෙස නතර විය. 1980 ගණන්වල මුල් භාගයේ සිට ශ්රී ලංකාවේ සිවිල් යුද්ධයට සම්බන්ධ මරණ සංඛ්යාව 70,000 ත් 80,000 ත් අතර සංඛ්යාවක් ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර තවත් දස දහස් ගනනක් සටන් හේතුවෙන් අවතැන් විය.
ප්රතිවිපාක සහ ප්රකෘත්ති වීම
එල්ටීටීඊයට එරෙහිව රජය ලැබූ ජයග්රහණය රටේ සිංහල ඡන්දදායකයින් අතර ඉතා ජනප්රිය වූ අතර, 2009 දී එක්සත් ජනතා නිදහස් සන්ධානය පළාත් සහ පළාත් පාලන මැතිවරණ කිහිපයක් ජයග්රහණය කළේය. කෙසේ වෙතත්, 2010 ජනවාරි ජනාධිපතිවරණයේදී, රාජපක්ෂට අණ දුන් හිටපු ජෙනරාල් සරත් ෆොන්සේකාගෙන් දැඩි විරෝධයක් එල්ල විය. සිවිල් යුද්ධය පැවති සමයේ ශ්රී ලංකා හමුදාව. ෆොන්සේකා විසින් ප්රතිඵල අභියෝගයට ලක් කළද රාජපක්ෂ දෙවන ධුර කාලයද ජයග්රහණය කළේය. එළැඹෙන අප්රේල් පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂයේ මන්ත්රීවරුන් සමඟ සාකච්ඡා කරමින් සිටියදී පෙබරවාරි මස මුලදී ෆොන්සේකා අත්අඩංගුවට ගනු ලැබුවා. ඔහුට එරෙහිව චෝදනා එල්ල වී ඇත්තේ ඔහු ජෙනරාල්වරයා ලෙස විශ්රාම යාමට පෙර සිදු වූ සිදුවීම් හේතුවෙනි. රාජපක්ෂ පසුදා පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරියේය. අප්රේල් මාසයේ පැවති ව්යවස්ථාදායක මැතිවරණයේදී, එජනිස අපේක්ෂකයින් බහුතර ආසන සංඛ්යාවක් දිනාගත් අතර, සැප්තැම්බර් මාසයේදී පාර්ලිමේන්තුව විසින් ජනාධිපතිවරයාට වැඩි බලතල ලබා දීම සඳහා ව්යවස්ථාව සංශෝධනය කිරීමටත්, ජනාධිපතිවරයෙකුට වාර දෙකක් පමණක් සේවය කළ හැකි බවට වූ සීමාව ඉවත් කිරීමටත් ඡන්දය ප්රකාශ කළේය.
ශ්රී ලංකාව ප්රතිසංස්කරණය කිරීම
රාජපක්ෂගේ දෙවන ධූර කාලය තුළ ශ්රී ලංකාව වසර 26ක සිවිල් යුද්ධයෙන් ගොඩ ඒමට පටන් ගත්තේය. ආර්ථිකය තිරසාර වර්ධනයක් පෙන්නුම් කළ අතර දරිද්රතා මට්ටම් අඩු වී ඇත, නමුත් සමහරු ණය බර වැඩිවීම සහ විශේෂයෙන් චීනයෙන් විදේශ ආයෝජන මත අධික ලෙස රඳා පැවතීම ගැන සැලකිලිමත් වූහ. 2012 පළාත් සභා මැතිවරණවලදී එජනිස ජයග්රහණ මාලාවකින් ශක්තිමත් වූ රටේ විශාල සිංහල බහුතරයේ ප්රබල සහයෝගය රජය දිගටම භුක්ති වින්දේය. කෙසේ වෙතත්, රාජපක්ෂගේ පාලනය දේශපාලනිකව එරෙහිව ශක්තිමත් හස්ත උපක්රම සහ අනෙකුත් මර්දනකාරී ක්රියාමාර්ග සමඟ වඩ වඩාත් සම්බන්ධ විය. ඔහු විධායක බලය සහ ඔහුගේ පවුලේ සාමාජිකයන් අතර වැඩි බලයක් මධ්යගත කළ බැවින් විරුද්ධවාදීන් සහ විවිධ ආකාරයේ විසම්මුතිය ඇති විය. ප්රධාන සංවර්ධන ව්යාපෘතියක් වූයේ ඔහුගේ උපන් දිස්ත්රික්කය වන හම්බන්තොට ප්රදේශයේ මිල අධික වරායක් වන අතර, එය චීනයෙන් ණය ලබා ගත් නමුත් ආයෝජනයෙන් අඩු ප්රතිලාභයක් සහිත වරායකි. මීට අමතරව, ශ්රී ලංකාව සහ රජය තුළ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ චෝදනා හේතුවෙන් බටහිර රටවල් සමඟ සබඳතා පළුදු විය
2009 සිවිල් යුද්ධය අවසානයේ හමුදාව දෙමළ ජනයාට සැලකූ ආකාරය පිළිබඳ ස්වාධීන පරීක්ෂණවලට ඉඩ දීම රජය විසින් ප්රතික්ෂේප කිරීම එයට ප්රධානතම හේතුව විය .
මෛත්රීපාල සිරිසේන
2014 වසර තුළදී රාජපක්ෂගේ දේශීය ජනප්රියත්වය හීන වී ගියේ එජනිස අපේක්ෂකයින් වසර දෙකකට පෙර පැවති පළාත් පාලන මැතිවරණයට වඩා සැලකිය යුතු තරම් කුඩා ඡන්ද ප්රතිශතයකින් ජයග්රහණය කළ බැවිනි. නියමිත කාලයට පෙර මැතිවරණය පැවැත්වුව හොත් තෙවැනි වරටත් පහසුවෙන් ජයග්රහණය කරනු ඇතැයි විශ්වාසයෙන් වසර අගදී ඔහු නැවත ඉක්මන් ජනාධිපතිවරණයක් ඉල්ලා සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, අනපේක්ෂිත ලෙස ඔහුගේ කැබිනට් මණ්ඩලයේ මන්ත්රීවරයෙකු වූ මෛත්රීපාල සිරිසේන මහතා විපක්ෂයට ගොස් ඔහුට එරෙහිව තරඟ කළේය. අනෙකුත් එජනිස මන්ත්රීවරුද ඉවත් වූහ. 2015 ජනවාරි මස මුල ඡන්ද විමසීමේදී සිරිසේන රාජපක්ෂට එරෙහිව කලකිරීමට පත් ජයග්රහණයක් ලබා ජනාධිපති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය.
2015 අප්රේල් මාසයේදී පාර්ලිමේන්තුව විසින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සංශෝධනය කරනු ලැබුවේ 2010දී ඉවත් කර තිබූ ජනාධිපති වාර දෙකේ සීමාව යළි ස්ථාපිත කිරීම සඳහාය. අගෝස්තු 17 වැනි දින පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් වැඩිම ආසන සංඛ්යාවක් දිනාගත් එජාපය පක්ෂ හයක සභාග ආණ්ඩුවක් පිහිටුවීය. 2016 ජූනි මාසයේදී, සිවිල් යුද්ධයේදී අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයින් 65,000 ක් පමණ හඳුනා නොගත් බව පිළිගැනීමත් සමඟ, අතුරුදහන් වූ ඥාතීන් සිටින පවුල් සඳහා නොමැති බවට සහතික නිකුත් කිරීම සඳහා නීති සම්පාදනය කිරීමට රජය විසින් අනුමත කරන ලදී. උරුමය, භාරකාරත්වය සහ අනෙකුත් අදාළ කාරණාද එයට ඇතුලත් විය .
වර්ධනය වන ණය සහ අස්ථාවරත්වය
රටේ දැවැන්ත නය ප්රමාණය 2016 දී ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයකට තුඩු දුන්නේය. ආන්ඩුව ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF) සමඟ ඩොලර් බිලියන 1.5 ක ඇපදීමක් සංවිධානය කර එහි බදු ආදායම වැඩි කිරීමට පියවර ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, එය සිය ණය ගෙවීමේ දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ දුන් අතර, චීනයට වඩාත් ණයගැති විය. 2017 දී ශ්රී ලංකාව අලුතින් ඉදිකරන ලද හම්බන්තොට වරාය චීනයට වසර 99 කට බදු දුන් අතර, 2018 දී කල් පිරෙන ණය ආපසු ගෙවීම සඳහා චීනයෙන් ඩොලර් බිලියනයක ණයක් ලබා ගත්තේය.
නය අර්බුදය මධ්යයේ සහ දේශපාලන ආතතීන් උත්සන්න වූ විට ආර්ථිකයේ වර්ධනය පවත්වා ගැනීමට අරගල කරන විට, සිරිසේන ඔහුගේ අගමැති රනිල් වික්රමසිංහ නෙරපා හරිමින් 2018 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඔහු වෙනුවට රාජපක්ෂ පත් කළේය. වික්රමසිංහ මෙම පියවර ව්යවස්ථා විරෝධී යැයි චෝදනා කළ අතර ඉල්ලා අස්වීම ප්රතික්ෂේප කළේය. රාජපක්ෂට පාර්ලිමේන්තුවේ සහය නොමැති බව නොවැම්බර් මස මුලදී පැහැදිලි වූ විට, සිරිසේන පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැර ඉක්මන් මැතිවරණයක් කැඳවීමට උත්සාහ කළේය. දින කිහිපයකට පසු, සිරිසේනගේ ක්රියාවෙහි නීත්යානුකූලභාවය පිළිබඳ තීන්දුවක් ලැබෙන තෙක් ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් එම පියවර අත්හිටුවන ලද අතර, එමඟින් පාර්ලිමේන්තුව කැඳවා රාජපක්ෂට එරෙහිව විශ්වාසභංග දෙකක් සම්මත කිරීමට ඉඩ ලබා දෙන ලදී. එම ඡන්ද රාජපක්ෂ සහ ඔහුගේ හිතවතුන් විසින් ප්රතික්ෂේප කරන ලද අතර, ඔහු නීත්යානුකූල අගමැති බව දිගටම තර්ක කළේය. සිරිසේනට පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරිය නොහැකි බවට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය දෙසැම්බර් මස මුලදී තීන්දුවක් දුන් පසු, තවදුරටත් එකතැන පල්වීම වළක්වා ගැනීම සඳහා රාජපක්ෂ ඉවත් වූ අතර සිරිසේන නැවත වික්රමසිංහ පත් කළේය.
මාස ගණනාවකට පසු රට සිවිල් යුද්ධයෙන් පසු එහි දරුණුතම ප්රචණ්ඩත්වයෙන් කම්පා විය. 2019 අප්රේල් 21 වන දින – පාස්කු උදෑසන – පල්ලි සහ හෝටල් අවට පිපිරීම් අටක් සිදු වූ අතර, සිය ගණනක් මිය ගිය අතර තවත් සිය ගණනක් තුවාල ලැබූහ. පසුදින පල්ලියක් අසල තවත් පිපිරීමක් සිදු වූ අතර, වෙනත් පුපුරණ ද්රව්ය සොයාගෙන එය පුපුරවා හැරීමට පෙර උදාසීන කරන ලදී. ප්රහාරය ගැන සති දෙකකට පමණ පෙර අනතුරු අඟවා තිබූ බලධාරීහු ප්රහාරයේ වාද්ය වෘන්දය ලෙස එතරම් ප්රසිද්ධ නැති ඉස්ලාමීය සටන්කාමී කණ්ඩායමක් හඳුනා ගත්හ. කෙසේ වෙතත්, ප්රහාරවල ආකාරය සහ නවීනත්වය, ජාත්යන්තර ජාල වලින් සම්බන්ධ වීම යෝජනා කළේය. පසු දිනවලදී, ඉරාකයේ සහ ලෙවන්ට්හි ඉස්ලාමීය රාජ්යය (ISIL; ISIS ලෙසද හැඳින්වේ) වගකීම භාර ගත්තේය, නමුත් දුර්වල වෙමින් පවතින සංවිධානය එහි සෘජු මැදිහත්වීම පිළිබඳ කිසිදු සාක්ෂියක් ඉදිරිපත් නොකළේය.
රාජපක්ෂලාගේ නැගීම සහ ආර්ථික කඩාවැටීම
එම වසරේ අගභාගයේදී ජනාධිපතිවරණය ළං වන විට, ණය අර්බුදය විසඳීමේදී, එහි දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ පාස්කු ප්රහාරය වැලැක්වීමට ඇති නොහැකියාව පිළිබඳව ශ්රී ලාංකිකයන් දැන සිටියහ. බොහෝ සිංහලයන් සඳහා, මහින්ද රාජපක්ෂ සහ ඔහුගේ සහෝදර ගෝඨාභය ප්රගතිය, ස්ථාවරත්වය සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ පොරොන්දුවක් ලබා දුන්හ. නොවැම්බරයේදී ගෝඨාභය ජනවාර්ගික-ආගමික රේඛා ඔස්සේ ජනාධිපති ධුරයට තේරී පත් විය – සිවිල් යුද්ධයේ කුරිරුකම් සඳහා ප්රසිද්ධ පවුලක් නැවත බලයට පත් කිරීමට බිය වූ දෙමළ සහ මුස්ලිම් ඡන්දදායකයින්ගේ සහයෝගය ඔහුට නොතිබුණි. බලයට පත්වී දින කිහිපයකට පසු ගෝඨාභය අගමැති ලෙස මහින්ද පත් කළේය.
ඊලඟ සතියේ ආන්ඩුව, ආයෝඡනය දිරිගැන්වීමට සහ සහන සැලසීමට අදහස් කරන ලද උද්ඝෝෂන පොරොන්දුවක් ඉටු කරමින් දැඩි හා විශාල බදු කප්පාදුවක් නිවේදනය කලේය. නමුත් ලොව පුරා ආයෝජන කඩාකප්පල් කළ වසංගතයක් ආසන්නයේ බදු කප්පාදුවේ කාලය දුර්වල බව ඔප්පු විය.
COVID-19 වසංගතයේ පළමු රැල්ල 2020 දී ලොව පුරා ව්යාප්ත වීමත් සමඟ, ශ්රී ලංකාව අනෙකුත් දකුණු ආසියාතික රටවලට වඩා ඉතා අඩු ආසාදන හා මරණ අනුපාතයක් වාර්තා කර ඇති අතර, එහි ඉක්මන් හා ආක්රමණශීලී ක්රියාමාර්ගයට ස්තූතිවන්ත වන අතර, ඉක්මනින් රටපුරා අගුලු දැමීම සහ ඉහළ අනුපාතයක් ඇත. මුලින් අප්රේල් මාසයේදී පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ ව්යවස්ථාදායක මැතිවරණයද ඒ නිසා ප්රමාද විය
අවසානයේ ඔවුන් කොවිඩ්-19 පැතිරීම වැලැක්වීම සඳහා පූර්වාරක්ෂාවන් සහිතව රඳවා තබා ගත් විට – ඡන්දය සලකුණු කිරීම සඳහා තමන්ගේම පෑන රැගෙන එන ලෙස ඡන්දදායකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය, උදාහරණයක් ලෙස – රාජපක්ෂලාගේ පක්ෂය වන ශ්රී ලංකා පොදුජන පෙරමුණ ජයග්රහණය කළේ තුනෙන් දෙකක බලයක් සහිතවය . ජනාධිපති ධූරයේ බලතල පුළුල් කිරීම සඳහා ව්යවස්ථාව සංශෝධනය කිරීමට ශ්රී ලංකා පොදුජන පෙරමුණට සහ එහි සහචරයින්ට ප්රතිඵලය ඉඩ ලබා දුන්නේය. එහෙත්, COVID-19 පැතිරීම පාලනය කිරීමේ මුල් සාර්ථකත්වය රජය දුටු අතර, 2021 දී ඩෙල්ටා ප්රභේදය පුපුරා යාම මැයි මාසයේදී සහ නැවත අගෝස්තු මාසයේදී රෝගීන්ගේ විශාල වැඩිවීමක් ඇති කළේය.
මේ අතර, 2021 මැයි මාසයේදී රජය රසායනික පොහොර සහ පළිබෝධනාශක ආනයනය තහනම් කළ නමුත් ගොවීන්ට එතරම් අනතුරු ඇඟවීමක් කළේ නැත. මේ හදිසි වෙනස බෝග නිෂ්පාදනයේ දැඩි පහත වැටීමකට සහ වෙලඳපොලවල් මත ධාවනයකට තුඩු දුන් අතර, වසංගතයෙන් දැනටමත් උග්ර වී ඇති ණය බරින් පිරුණු ආර්ථිකයක් මත තවදුරටත් පීඩනයක් ඇති කළේය. පසුව නොවැම්බර් මාසයේදී තහනම ඉවත් කරන ලදී.
එහෙත් රට දැන් තිබුණේ හුදු ණය අර්බුදයකට වඩා දරුණු අර්බුදයක ය. ආහාර හිඟය සහ වේගවත් උද්ධමනය හැරුණු විට, 2019 බදු අඩු කිරීම් හේතුවෙන් හිඟය ඉහළ ගොස් ඇත. 2022 පෙබරවාරි මාසයේදී රුසියාව යුක්රේනය ආක්රමණය කිරීමෙන් පසු ඉන්ධන මිල අහස උසට නැඟීමත් සමඟ රජය දිනපතා විදුලිය ඇනහිටීම් ක්රියාත්මක කළේය. මාර්තු මාසයේදී විරෝධතා පැන නැගුණු අතර ඊළඟ සතිවලදී එය උත්සන්න විය. අපේ්රල් මස මුලදී රාජපක්ෂවරු කැබිනට් මණ්ඩලය සංශෝධනය කිරීමට උත්සාහ කළහ: පවුලේ සාමාජිකයන් සිය අමාත්ය ධූර අත්හැර දැමූ අතර විපක්ෂයට එක්වන ලෙස ආරාධනා කරන ලදී. එහෙත් රාජපක්ෂවරුන් සම්පූර්ණයෙන්ම ආදේශ කළ යුතු යැයි කියා සිටි විපක්ෂය, පාලක සභාගයේ සාමාජිකයන් ඉවත් වීමත් සමඟ වැඩි වාසියක් ලබා ගන්නා බවක් පෙනෙන්නට තිබුණි.
මැයි මාසයේදී මහින්ද රාජපක්ෂ අගමැති ධුරයෙන් ඉල්ලා අස් වූ අතර ඔහු වෙනුවට වික්රමසිංහ පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත් විරෝධතාකරුවන් සෑහීමකට පත් නොවූ අතර, ජනාධිපති ධුරයෙන් ඉවත් වන ලෙස ගෝඨාභය රාජපක්ෂ මහතාගෙන් දිගින් දිගටම ඉල්ලා සිටියහ. ජූලි 9 වැනි දින විරෝධතාකරුවන් ජනාධිපති මන්දිරයට කඩා වැදී එය අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත්හ. ඉන් ටික කලකට පසු වික්රමසිංහ ඉල්ලා අස්වීමේ අදහස ප්රකාශ කළ අතර පසුව ඔහුගේම නිවසට ගිනි තබන ලදී. ජනාධිපති රාජපක්ෂට කිසිඳු තොරතුරක් නොලැබුණු අතර ඔහු සිටින ස්ථානය නොදන්නා නමුත් පාර්ලිමේන්තු කථානායකවරයා කියා සිටියේ ජනාධිපතිවරයා දින කිහිපයක් ඇතුළත ඉල්ලා අස්වීමට සැලසුම් කර ඇති බවයි. ජූලි 13 වන දින ඔහු රටින් පලා ගිය අතර, ඔහු නොමැති විට වික්රමසිංහ වැඩබලන ජනාධිපති විය.
මේ එංගලන්ත අධිරජිනියගේ පරපුරේ ඇත්තෝ ශ්රී ලංකාවට සිදුකර තිබෙන විනාශය වේ. මේ කතා ඇතුලේ තවත් කතා සිය ගනනක් තිබේ. එහෙත් ශ්රී ලංකාවේ පාලකයන් තවමත් යැපෙන්නේ සුදු අධිරාජ්යවාදීන්ට ගැතිකම් කරමිනි. නමුත් නව පරපුර ඒ ගැති ක්රමයට විරුද්දව සිටින අතර ඔවුන් එම පාලනයට විරුද්දව නැගිටිමින් සිටි. වර්තමාන ශ්රී ලංකාවේ සමස්ත විනාශයටම වග කිව යුත්තේ අධිරාජ්යවාදී පාලනය බව පැහැදිලිය.
සුද්දා රට අමු අමුවේම විනාශ කල හැටි සහ මව් බිම පාවා දුන් සිංහලයන් ගැන ලිපියක් බලාපොරොත්තුවන්න.
